Know How
annette siemes
analiza wypowiedzi – metodologia i design metody

W tradycyjnym ujęciu analizy treści – niezależnie od tego, jaką konkretną formę przybiera – podejście badawcze polega na tym, że nie zwraca się uwagi na specyfikę komunikacji. Odnoszę się tu do, leżącego u podstaw większości wcześniej opracowanych form ilościowego badania materiału tekstowego, przekonania, że można (i wystarczy) segmentować materiał według jednej zasady na mniejsze jednostki, które z kolei można podsumować na jeden sposób w większe grupy, w wyniku czego uzyskalibyśmy jeden jednoznaczny obraz tego, co „tkwi“ w tekście. W zależności od celów badawczych takie podejście, które związane jest praktycznie z wyłącznym zastosowaniem technik ilościowych (oraz stojącym za tym paradygmatem badawczym i poznawczym), nawet może być na miejscu – na przykład wtedy, kiedy interesuje nas czysto opisowe podsumowanie tekstu na poziomie leksykalnym albo nawet tylko jego ilościowe sprawdzenie ze względu na częstość pojawiania się w nim danego elementu.

Od momentu, w którym zaczynamy uwzględniać komunikację jako kompleksowy proces społeczny, również tekst nie możemy już traktować jednowymiarowo – nie możemy go już rozpatrywać tylko jako formalne rozwiązanie zapisu dla wywierania jakiegoś jednoznacznego niezależnego od obserwatora wpływu lub nawet przekazania bodźców. Niemniej jednak, mimo iż świadomość owej kompleksowości już dłużej była obecna w nauce o komunikacji, formy analizy materiału tekstowego w sumie do dziś zostały rozdzielone – na podejścia wykorzystujące metody ilościowe, ale pozostające, jeśli chodzi o możliwości analityczne, na poziomie opisowym oraz, z drugiej strony, podejścia, które są nazywane interpretacyjnymi, podkreślając przy tym „subiektywność“ uzyskanych wyników. Wykorzystanie obu kierunków z jednej strony należy już do praktyki badawczej w badaniach zleconych wykorzystujących różne metody ilościowe i jakościowe (por. oferta mieszana większości dużych agencji badawczych). Z drugiej strony w dziedzinie badań naukowych, ów podział do dziś uniemożliwiał w pewnym sensie opracowanie nowej metodologii, gdyż oba podejścia stosują częściowo sprzeczne założenia (np. obiektywizm versus subiektywizm – co czyni wybór jednego z nich decyzją filozoficzną, jeśli nie ideologiczną) i w takim układzie stabilizują się one jeszcze wzajemnie, utrudniając wychodzenie z ich schematu i robienie czegoś nowego.

Można by natomiast opracować metodologię dla badania komunikacji, polegającą na zupełnie nowym podejściu, które, uwzględniając właśnie charakter komunikacji, odchodzi od jakoby obowiązkowego teoretycznego podziału na metody obiektywne i subiektywne, gdyż w odniesieniu do problemów badawczych związanych z komunikacją, okazał się mało pomocny. Jednym ze sposobów wyjścia z dylematu może być przejęcie i uwzględnienie wymogu sprawdzalności intersubiektywnej, pochodzącego z dziedziny badań jakościowych oraz projektowanie i opracowanie badań ze względu na wynikające z niego kryteria jakości – takie jak otwartość, elastyczność, całościowość, eksplikacja/wyjaśnienie całego procesu badawczego, dialogowość (metod i opisu badania), refleksywność i charakter procesowy (por. Flick 2002, 16-20 oraz Flick 2011; Helfferich 2005, 20-21).

Propozycje ze względu na nową, wspólną i dotyczącą zagadnień komunikacji metodologię zostały już opracowane i przedstawione. Friedrich Krotz, który oprócz odpowiednich teoretyczno-poznawczych podstaw przedstawia konkretne możliwości zastosowania różnych metod zaliczanych do paradygmatu jakościowego, podkreśla potrzebę odpowiedniej perspektywy dla badań społecznych i badań kultury, odwołując się jednocześnie do wglądów, „które filozoficzna teoria poznawcza względnie teoria nauki opracowały w wielu wiekach“ (Krotz 2005, 78). Na podstawie szczegółowych rozważań Krotz (2005, 76) formułuje podstawową i według niego centralną dla wszelkich badań „tezę, że każda rzeczywistość, którą interesują się badania społeczne, jest zapośredniczana językowo“ i zatem znakowo, to znaczy komunikacyjnie.



dodatkowe informacje

fragment książki dr annette siemes pt. "normalność w komunikacjach – jej negocjowanie i badanie – na materiale komentarzy dotyczących architektury domów mieszkalnych". cała publikacja ukazała się nakładem wydawnictwa primum verbum w 2013 roku. 

do pobrania
  • autor: annette siemes
  • wydawnictwo: primum verbum
  • księgarnia on-line: link